09.05 : BİR İSTİHBARAT ANALİSTİNİN ASLA HAZIRLAYAMAYACAĞI RAPOR

DEĞERLENDİRME TARİHİ: 10 Kasım 1938

ANALİST NOTU: Bu rapor, kaybın tüm sonuçlarını ölçmeye muktedir değildir.

Yazan: Beyza Akgün

I. OLAY

10 Kasım 1938.

Saat 09.05.

Dolmabahçe Sarayı.

Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk, derin koma hâlinde hayatını kaybetmiştir.

Olay, müdavi ve müşavir tabiplerin imzaladığı raporla kayıt altına alınmıştır. Raporun dili açıktır. Cümleleri kısa, tespitleri kesindir.

Bir devlet başkanının ölümünü bildirmektedir.

Ancak raporun kaydetmediği bir husus vardır.

O sabah, Türkiye'nin geleceği hakkında fikir yürütebilecek, henüz doğmamış milyonlarca insanın hayatında bir daha asla telafi edilemeyecek bir eksiklik meydana gelmiştir.

Bu eksikliğin mahiyeti, olay anında ölçülememiştir.

Ölçülmesi bugün de mümkün değildir.

II. STRATEJİK DURUM DEĞERLENDİRMESİ

Bir devletin kurucu liderinin kaybı, yalnızca yönetim kademesinde meydana gelen bir değişiklik değildir.

Böyle bir kayıp; devletin tarihsel hafızası, siyasal iradesi, uluslararası konumu, karar alma mekanizmaları ve geleceğe ilişkin tahayyülü bakımından değerlendirilmelidir.

Türkiye Cumhuriyeti, 10 Kasım 1938 sabahı anayasal devamlılığını koruyabilecek kurumlara sahipti.

Devlet devam edecekti.

Meclis çalışacaktı.

Hükûmet görevini sürdürecekti.

Cumhuriyet yaşayacaktı.

Nitekim 10 Kasım günü yayımlanan hükûmet tebliği, devletin devamlılığına özellikle vurgu yapıyor; anayasal mekanizmanın işletildiğini ve yeni cumhurbaşkanının seçileceğini bildiriyordu.

Tebliğin en dikkat çekici cümlelerinden biri şudur:

“Ölmez olan, onun büyük eseri Cumhuriyet Türkiye’sidir.”

Bu cümle, devletin devamlılığına ilişkin bir güvenceydi.

Ancak hiçbir anayasa maddesi, hiçbir hükûmet tebliği ve hiçbir devlet mekanizması, bir insanın yokluğunun başka bir insan tarafından bütünüyle doldurulabileceğini garanti edemezdi.

Bir cumhurbaşkanının makamı devredilebilirdi.

Bir ordunun komutası devredilebilirdi.

Bir devletin diplomatik temsilcileri değişebilirdi.

Fakat bir insanın zihninde biriktirdiği zaman, tecrübeler, sezgiler, ihtimaller ve henüz dile getirilmemiş düşünceler devredilebilir miydi?

Bu sorunun cevabı, raporun ilerleyen bölümlerinde aranacaktır.

III. GERİYE DÖNÜK İNCELEME: 29 EKİM 1938

Olay tarihinden on iki gün önce.

Dolmabahçe Sarayı.

Cumhuriyet'in on beşinci yıl dönümü.

Atatürk, ağır hastalığı nedeniyle törenlere katılamamıştır.

Cumhuriyet Bayramı kutlamalarından dönen Kuleli Askerî Lisesi öğrencilerini taşıyan vapur, Dolmabahçe Sarayı önünden geçmektedir.

Öğrencilerin sesleri yükselir:

“Atamızı görmek istiyoruz!”

Sarayın duvarlarına çarpan sesler, hasta yatağındaki Mustafa Kemal'e ulaşır.

Gözleri dolar.

Bu olay, sonraki yıllarda anlatılacak sayısız hatıranın arasına karışabilecek kadar kısa, fakat bir tarihçinin üzerinde durması gereken kadar derindir.

Çünkü o gün, bir ülkenin geleceğini temsil eden çocuklar, geçmişini kuran insanı görmek istemiştir.

Ve o insan, onları göremeyecek kadar hastadır.

On iki gün sonra, o çocuklar artık Atatürk'ü hiçbir zaman göremeyeceklerdir.

Burada bir istihbarat değerlendirmesi açısından dikkat çekici olan, olayların kronolojik yakınlığı değildir.

Asıl dikkat çekici olan, bir milletin geleceğiyle kurucusunun arasındaki ilişkinin, son kez bu kadar yalın bir biçimde görünür hâle gelmesidir.

Bir tarafta henüz hayatlarının başındaki öğrenciler.

Diğer tarafta hayatının son günlerini yaşayan bir devlet kurucusu.

Aralarında yalnızca sarayın duvarları vardır.

Ve zaman.

Çok kısa, ve çok uzun bir zaman..

IV. ÖNGÖRÜLEMEYEN SONUÇLAR

İstihbaratın temel meselelerinden biri, meydana gelmeden önce olayların muhtemel sonuçlarını değerlendirmektir.

Ancak bazı olaylar, gerçekleşmeden önce bilinse dahi bütün sonuçlarıyla kavranamaz.

Belki de bir analist için en yakıcı olan husus da budur: Olası tüm sonuçları bilip de engel olamamanın dayanılmaz ağırlığı.

Atatürk'ün hastalığı, 1938 yılı boyunca devletin ve kamuoyunun gündemindeydi.

5 Eylül 1938'de vasiyetini hazırlamıştı.

17 Ekim'de ilk ağır komaya girmiş, 19 Ekim'de bu komadan çıkmıştı.

7 Kasım'da karnından sekiz litre su alınmış, 8 Kasım'da ikinci ağır komaya girmişti.

10 Kasım sabahı ise artık geri dönmeyecekti.

Bunlar, tarihsel kayıtların ortaya koyduğu gelişmelerdir.

Ancak bu kayıtların arasında bulunmayan bir şey vardır:

Atatürk'ün henüz yaşayamadığı günler.

Henüz gerçekleştiremediği düşünceler.

Henüz göremediği insanlar.

Henüz karşılaşmadığı sorunlar.

Henüz verilmemiş kararlar.

Henüz kurulmamış cümleler.

Bir insanın hayatı sona erdiğinde, yalnızca geçmişi değil, onunla birlikte mümkün olabilecek gelecekler de sona erer.

İşte bu nedenle bazı kayıplar, yalnızca geçmiş zamanın konusu değildir.

Geleceğin de kaybıdır.

Geleceğimizi kaybettik.

V. ANALİSTİN DEĞERLENDİRMESİ

Bu aşamada raporun konusu değişmektedir.

Başlangıçta değerlendirilen husus, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucu liderinin kaybının devlet üzerindeki etkileri idi.

Ancak değerlendirme ilerledikçe, olayın yalnızca devlet mekanizmaları üzerinden açıklanamayacağı anlaşılmaktadır.

Bir insanın ölümünün ardından devlet devam edebilir.

Bir millet yaşamaya devam edebilir.

Bir tarih yeni sayfalar açabilir.

Ancak hiçbir devamlılık, kaybolan insanın kendisini geri getirmez.

Burada bir analistin karşılaşabileceği en temel sınır ortaya çıkar:

Bir olayın sonuçları değerlendirilebilir.

Fakat o olayın, hiç gerçekleşmemiş alternatif bir tarihte nasıl sonuçlanacağı kesin olarak bilinemez.

Atatürk'ün yaşayacağı on yıl, yirmi yıl, otuz yıl...

Bu yıllarda karşılaşacağı krizler.

Türkiye'nin geleceğinde üstleneceği rol.

Dünyanın geçireceği dönüşümler.

Bunların tamamı, tarihsel birer ihtimal olarak kalmıştır.

Ve bütün ihtimallerin üzerinde, tek bir kesinlik vardır:

O ihtimallerin hiçbiri artık yaşanamayacaktır.

VI. SONUÇ

Bir devletin devamlılığı sağlanmıştır.

Cumhuriyet ayaktadır.

Türkiye'nin uluslararası ilişkileri devam etmektedir.

Devletin kurumları görevlerini sürdürmektedir.

Ancak bu rapor, başlangıçta değerlendirmeyi amaçladığı kaybın bütün sonuçlarını açıklayamamaktadır.

Zira burada söz konusu olan, yalnızca bir liderin ölümü değildir.

Bir milletin, kendisini geleceğe taşıyan insanla kurduğu ilişkinin geri dönülmez biçimde değişmesidir.

Bir insanın ölümü, onunla konuşabilecek insanların sayısını azaltır.

Bir devlet kurucusunun ölümü, onunla birlikte yaşanabilecek tarihin de sonunu getirir.

Ve bazı insanlar vardır ki, hayatları sona erdiğinde, onları hiç tanımamış olanların hayatında dahi bir boşluk bırakırlar.

Atatürk'ün ölümünden sonra doğanlar, onun sesini hiçbir zaman duymadılar.

Elini hiçbir zaman tutmadılar.

Gözlerinin içine hiçbir zaman bakmadılar.

Onunla aynı odada bulunmadılar.

Ama onun kurduğu ülkenin içinde büyüdüler.

Onun açtığı bir okulda eğitim gördüler.

Onun hayalini kurduğu bir geleceğin parçası oldular.

Ve belki de bir gün, hiç tanımadıkları bir insanın yokluğunu, kendilerinden çok daha önce yaşamış olmasına rağmen, kendi hayatlarının bir parçası olarak hissettiler.

Bu raporun başında bir devletin kaybı değerlendirilmekteydi.

Şimdi ise başka bir soru ortaya çıkmaktadır:

Bir insan, kendisinden sonra doğacak insanların hayatında nasıl bir eksiklik bırakabilir?

Bu sorunun cevabı, hiçbir arşiv belgesinde bütünüyle bulunamayacaktır.

Hiçbir resmî rapor bu hususu eksiksiz açıklayamayacaktır.

Hiçbir tarihsel değerlendirme, o insanın yaşayamadığı yılları geri getiremeyecektir.

ANALİSTİN SON NOTU

10 Kasım 1938.

Saat 09.05.

Dolmabahçe Sarayı.

Bir devlet başkanı hayatını kaybetmiştir.

Olay kaydedilmiştir.

Rapor hazırlanmıştır.

Devlet devam etmektedir.

Ancak değerlendirme tamamlanamamıştır.

Çünkü raporun son bölümünde, başlangıçta hesaba katılmamış bir husus bulunmaktadır.

Atatürk'ün ölümünden sonra doğacak bir çocuğun, yıllar sonra 10 Kasım sabahı saat 09.05'te bir okul bahçesinde duracağını...

Hiç tanımadığı bir insan için saygı duruşuna geçeceğini...

Bir siren sesi duyduğunda konuşmayı bırakacağını...

Ve belki de ilk kez, hayatında hiç karşılaşmadığı bir insanın yokluğunu hissedeceğini...

Bu ihtimal, olayın gerçekleştiği gün hiçbir analistin değerlendirmesine konu olamazdı.

Çünkü o çocuk henüz doğmamıştı.

O çocuk, belki yıllar sonra bu ülkenin tarihini yazacak...

Belki bu ülkeyi temsil edecek...

Belki bir gün, kendi çocuklarına 10 Kasım'ın ne anlama geldiğini anlatacaktı.

Ancak o sabah, henüz dünyada değildi.

Ve Atatürk, onunla hiçbir zaman tanışamayacaktı.

Raporumuzun son cümlesi burada yazılmalıydı.

Değerlendirme tamamlanmıştır.

Tamamlanmamıştır.

Tamamlanamamıştır.

...

Bazı gelecekler hiç başlamadan o sabah sona erdi.

Bu rapor, alternatif tarih üretme çabasında değildir.

Ancak bir hususu kayda geçirecektir:

Atatürk'ün ölümüyle birlikte, onun gelecekteki kararlarına ilişkin bütün ihtimaller de tarihin dışına çıkmıştır.

Bir istihbarat analisti, gerçekleşmemiş olayların kesin sonuçlarını bildiğini iddia edemez.

Bir tarihçi, yaşanmamış bir geleceği gerçekmiş gibi yazamaz.

Fakat her ikisi de gerçekleşmiş bir kaybın, gerçekleşemeyecek ihtimallerini değerlendirebilir.

Bu ihtimallerin tamamı, artık geri döndürülemez biçimde kaybedilmiştir.

Sonuç:

Analist raporu kapatamadı.

09.05

10 Kasım 1938 | 09.05

DEĞERLENDİRME: TAMAMLANAMADI.